अच्छे तो हो दिलबर जान...

रविवारची संध्याकाळ! दुस-या दिवशी दहावीचा इतिहासाचा पेपर असल्याने मला अभ्यास संपवायची घाई होती कारण सहा वाजता दूरदर्शनवर ’सागर’ लागणार होता...

मग कधीतरी नसीर-शबानाचा ’मासूम’ पाहतांना... छोटी आराधना जोरजोरात "ओम शांती ओम..." म्हणतांना आई रागावून टिव्ही बंद करते.  ऑफिसमधून दमून आलेल्या नसीरला आराधना तक्रार करते की "पापा, ममा मुझे चिंटूमामा के गाने देखने नहीं दे रही". चिंटू मामा हे नाव भारीच आवडलं मला. असा हा ऋषी कपूर मधून मधून भेटत होताच.

पण मला पहिल्यांदा तो आवडला चांदनी मध्ये! सिनेमा अर्थातच श्रीदेवीचा होता. मात्र "मेहबूबा..." अशी बिनधास्त

आरोळी ठोकत आपल्या प्रेयसीला दिल्ली शहर घुमवणारा आणि उत्तरार्धात केवळ प्रेयसीसाठी अपंगावर मात

करण्यासाठी तगमगणारा रोहित त्याने खासच उभा केला होता. पण तरीही लक्षात राहिले विविध स्वेटर्समधले त्याचे लाभस रुप. चांदनीत ऋषी आवडल्याने त्याचे जुने सिनेमेही पहायचे ठरवले. दूरदर्शनच्या कृपेने खेल खेल में, रफू चक्कर, बॉबी, मेरा नाम जोकर वगैरे पाहिले. त्यातली गाणी अप्रतिम होतीच, पण मला ऋषी इतका भावला नाही. मग ’ये वादा रहा’ पाहिला आणि ऋषी माझा आवडता नट झाला, कायमचाच! त्याच दशकात मागे पुढे आलेले कभी-कभी, कर्ज, जमाने को दिखाना है, दीदार-ए-यार, प्रेम रोग, दूसरा आदमी, बडे दिलवाला, सितमगर, सागर, नसीब अपना अपना ... ह्या सिनेमातून तो आवडतच गेला.


अभिनय तर चांगलाच असायचा मात्र नृत्यातली सहजता, लीप सिन्कींग, गाण्यावरचा मुद्राभिनय अफलातून

असायचा.  ऋषीला अनेकदा स्टेजवरुन नाच-गाणी (सिनेमात) करायची संधी मिळाली. ओम शांती ओम, बचना ए हसिनो, हम तो आपके दिवाने है, आ मिल जा मैफिल है तेरे कदमों मे, हमने तुमको देखां, परदा है परदा, दिल लेना खेल है दिलदार का, सोचेंगे तुम्हे प्यार करें के नही... ह्या सगळ्या गाण्यांत ऋषीने नृत्याच्या सहज हालचाली

आणि प्रचंड उर्जेने संपूर्ण स्टेज व्यापून टाकले आहे.  गाण्यात जर वाद्ये जसे की डफली, गिटार, व्हायोलिन, ट्रम्पेट, पियानो, बासरी वगैरे वाजवायची असतील तर त्याचा चपलख अभिनय करायचा तो ऋषीच! जणू त्याला ही वाद्ये उपजतच वाजवता येतात. ऋषीचे नृत्य म्हणजे हातापायाच्या आणि चेह-याच्या सहज हालचाली. त्यात कुठेही कवायत नसायची. त्यामुळे गाण्यात कितीही गोड अभिनेत्री किंवा नृत्यांगना असली तरी ऋषी लक्ष वेधून घ्यायचा. आठवा गाणी... मौसम प्यार का, तेरी इसी अदा पे सनम, दर्द ए दिल, रंग भरे बादल से, चंद रोज और मेरी जा चंद रोज, ऐसा कभी हुआ नहीं, कहीं ना जा... यादी मोठी आहे.

आपल्या चॉकलेट बॉय इमेजला हटकून नकारात्मक छटा असणा-या भूमिकाही ऋषीने आवर्जून केल्या. खोज, बोल राधा बोल आणि अगदी अलीकडचा अग्नीपथ. दोन किंवा जास्त नायक असणा-या सिनेमातही तो

सहनायकासमोर तोडीसतोड उभा रहायचा. अमिताभ बरोबर अमर, अकबर, अ‍ॅंथनी, नसीब, कुली, अजूबा, १०२ नॉट आऊट, विनोद खन्नाबरोबर चांदनी, कमल हसन बरोबर सागर, नाना पाटेकर बरोबर हम दोनो, दीदार-ए-यार मध्ये जितेंद्र, अनिल कपूरबरोबर विजय... असे कितीतरी चित्रपट. ९० च्या दशकात कौटूंबिक सिनेमांची लाट

होती, त्यामुळे अनेक नायक/नायिका एकाच चित्रपटात असायचे. ऋषीने घराना, घर घर कहानी, बडे घर की बेटी, पराया घर, घर परिवार, अमिरी-गरीबी, साजन का घर अश्या सिनेमातही कामं केली आहेतच की. नायिका प्रधान चित्रपटातही ओव्हरपॉवर न होता ऋषी आपला आब राखून असायचा, एक चादर मैलिसीमध्ये हेमा मालिनीचा दीर ते नवरा हा त्याचा मानसिक प्रवास लाजवाब. कसक मध्ये दुखावलेला नवरा रंगवतांना नीलमपेक्षा ऋषीच जास्त लक्षात रहातो, दूसरा आदमी मध्ये राखीसमोर तो आत्मविश्वासपूर्ण उभा राहिलाय, प्रेमरोगमध्ये प्रेयसीचे दु:ख समजून घेणारा मित्र तर आपली बायको बरोबर असूनही आपल्याला तिला साथ देता येत नाही ह्याची खंत त्याने दामिनीत तितक्याच ताकदीने दाखवली आहे.

तरुण चेह-याची देणगी लाभल्याने चाळिशी ओलांडूनही नवीन नायिकांबरोबर भूमिका ऋषीने केल्यात, जसे साहिबा (माधुरी दीक्षित), दरार (जूही चावला), पहला पहला प्यार (तब्बू), श्रीमान आशिक (उर्मिला मातोंडकर), साजन की बाहोंमे (रवीना टंडन), बडे घर की बेटी (मिनाक्षी शेषाद्री), दिवाना (दिव्या भारती), अनमोल (मनिषा कोईराला). काळाची पावलं ओळखून मग मात्र त्याने आपल्या वयाला साजेश्या भूमिका केल्या. लव्ह आज कल, फना, नमस्ते लंडन, लक बाय चान्स, दिल्ली - ६, प्यार मे ट्विस्ट, दो दुनी चार... वगैरे, मात्र त्यातही वैविध्य होते. स्टुडंट ऑफ द इयर मध्ये वेगळा शिक्षक, बेवकुफियॉं मधला वैतागलेला सासरा, बेशरम मधला पोलिस, हाऊसफुल्लची २ ची कॉमेडी असे वेगवेगळ्या विषयाचे चित्रपट केले. त्यानंतर आपल्या वयापेक्षा मोठया म्हणजे म्हाता-यांच्या भूमिकाही त्याने कपूर अ‍ॅन्ड सन्स, १०२ नॉट आऊट मध्ये वठवल्या.

दोन नायिकांबरोबर मात्र त्याने तारुण्यात आणि म्हातारपणातही नायकच रंगवला. नीतू सिंग बरोबर तो खेल खेल में, रफू चक्कर, झूठा कहींका मध्ये अल्लड तरुण नायक होता तर दो दुनी चार मध्ये मध्यमवयीन नायक. ह्या मधला मध्यमवर्गीय पंजाबी शिक्षक दुग्गल सर ऋषीने खूपच प्रभावी उभा केला. त्याने डिंपल कपाडियाबरोबर बॉबीने कारकिर्दीची सुरुवात केली, मध्यम वयात सागर केला आणि प्रौढ वयात प्यार में ट्विस्ट ! ह्या तिन्ही चित्रपटांत, वेगवेगळ्या दशकात, ऋषी डिंपलचा नायकच होता. मोटर सायकलवर फिरतांना, खुल्लम खुल्ला ह्या रिमिक्स गाण्यावर दोघांना नाचतांना बघून प्रेक्षक आपल्या ह्या नायकाचे वयच विसरले.

सतत काम करणे, आलेल्या कामात आपल्यातील बेस्ट देणे त्यामुळेच बदलत्या काळाशी ऋषी जमवून घेऊ शकला आणि त्याच्या चाहत्यांना विविध भूमिका बघायला मिळाल्या. चार दशकं चित्रपटसृष्टीत घालवल्यामुळे प्रत्येक पिढीच्या प्रेक्षकांत त्याचे चाहते आहेत. माझ्यासाठी मात्र ऋषी अजून ८० ते ९०च्या दशकातलाच आहे. देखणा, लोभस, किशोरच्या (क्वचित रफी किंवा शैलेंद्र) आवाजातल्या गाण्यांमधून भेटणारा. त्याने आता आपल्या प्रवासाची वाटच बदलली म्हणून विचारावेसे वाटते, "कहो कैसे रस्ता भूल पडे ? अच्छे तो हो दिलबर जान!"



- भाग्यश्री केंगे
bhagyashree@cyberedge.co.in
सदर लेख हा पूर्णत:हा वैयक्तिक मतांवर आधारीत आहे.

सांदण

जरी कोकणस्थ असले तरी आमचे कोकणात घर नसल्याने कोकणच्या गावात राहण्याचा अनुभव नाही. मात्र अनेकवेळा कोकणात आडबाजूच्या गावांमध्ये ’होम स्टे’ चा अनुभव घेतला आहे आणि तो प्रत्येकवेळी अविस्मरणीयच ठरला आहे. नारळी पोफळीच्या सानिध्यात होम स्टेच्या घरात राहतांना, तिथल्या साध्या पण सकस पदार्थांची चव अजूनही जिभेवर आहेच. उकडीचे मोदक, घावन घाटलं, निवग-या, तांदूळाच्या भाकरी, फणसाची भाजी, ओल्यानारळाची चटणी, तक्कू, सोलकढी आणि सांदण. आज अचानक सांदण करुयात असं (व्यायाम करतांना) मनात आलं. सांदण - हे त्याचे नाव आणि रंग दोन्ही मोहक आहेत. तांदूळाचा रवा होताच, नारळाच्या दुधाऐवजी साधं दूध घातलं, चवीनुसार साखर घातली, आंब्याचा रस घातला आणि थोडंस मुरु दिल. इथे खरंतर थोड जास्त मुरु द्यायला हवं होत मात्र मला ऑफिसच्या कामाला सुरुवात करायची असल्याने शक्य नव्हतं. मग चिमूटभर बेकींग पावडर घालून छान वाफवून घेतलं. अहाहा... साजूक तुपाबरोबर सांदणामुळे आजच्या ब्रेकफास्ट रंगतदार झाला.

सांदण

मात्र त्यापेक्षाही लेकीने काढलेला हा नेटका आणि कल्पक फोटो मनाला अधिक भावला !!

- भाग्यश्री केंगे

छायाचित्र : मृण्मयी केंगे
#marathiworld #gracefulwomen #foodphotography #foodblogging #marathirecipes

वारीची संतुष्टी

दरवर्षी आषाढात होणारी पंढरपूरची वारी ही महाराष्ट्राची परंपरा आहे. त्याचप्रमाणे पौषात येणा-या त्र्यंबकेश्वरच्या

निवृत्तीनाथमहाराजांच्या वारीचीही परंपरा आहे. आपला धाकटा बंधू संत ज्ञानेश्वराने आळंदी येथे समाधी घेतल्यावर, थोरल्या निवृत्तीनाथांनीही त्र्यंबकेश्वर येथे संजीवन समाधी घेतली. षटतिला एकादशीला निवृत्तीनाथ  महाराजांच्या समाधीवर डोके टेकायला महाराष्ट्रातून हजारो वारकरी लांबचे अंतर, पायी चालत येतात. एकादशी जशी जवळ येते तसे काही वारकरी शहरी रस्त्यांवर दिसायला लागतात. त्र्यंबकेश्वरच्या रस्त्यावर भजनाच्या गजरात झ्रेंडे फडकवत पालखी घेऊन दिंडया चाललेल्या असतात.

आम्हीही ह्या वर्षी वारीच्या मुक्कामी त्यांच्यात शामील झालो. पारंपारीक वेशात यायला सांगितल्याने नऊवारी, नथ वगैरे मराठी दागिने असा सगळा नटापट्टा करुन तेथे पोहोचले. अश्याच वेशात काही उत्साही सख्याही आल्या होत्या."अगं किती गोड दिसतेस! किती छान दिसतेस! नवी पैठणी का?", "नऊवारी स्वत: नेसलीस? मी तर बाई शिवूनच घेतली!", "तुझे ’अहो’ ही पारंपारीक वेशात छान दिसतायेत, नाहीतर आमचे ’हे’, नेहमीसारखेच आलेत" ...असे अनेक संवाद कानावर पडत, हास्यविनोद करत काहीश्या अप्रूपाने (कपड्यांच्या) शहरी लोकं एकमेकांना भेटत होती.

माझे लक्ष मंडपात गेले तर काही माळकरी स्त्रिया व पुरुष भजनं म्हणण्यात दंग होते. राधाकॄष्णाची भजने चालू होती आणि सारेजण आजूबाजूचे भान विसरुन हरी नामात दंग झाले होते. त्यांना आमच्या (शहरी लोकांच्या) येण्याने काहीही फरक पडला नव्हता. मग सा-यांनी मिळून मोठे रिंगण तयार केले. बायकांनी डोक्यावर तुळशी वृंदावन, कळश्या आणि पुरुषांनी गळ्यात झांजा घालून फेर धरला. विठूच्या गजरात, संथ लयीत, प्रत्येकाने हाता-पायाचा ठेका धरला. जे नवखे होते, ते माळक-यांकडे पाहून आपला ताल नीट करत होते. हळूहळू ठेक्याची लय वाढत गेली तशी हातापायांची गती वाढली. सर्वांच्या चेह-यावर उत्साह आणि आनंद ओसंडून वाहत होता. आता स्त्री आणि पुरुषांनी वेगवेगळी रिंगणं तयार केली. पुरुषांनी गिरक्या घेऊन एका लयीत फेर धरला तर इकडे स्त्रियांनीही आपल्या नाचाचा वेग वाढवला. मग सगळ्यांनी मनसोक्त फुगड्या घातल्या. गावाकडच्या मावश्या प्रत्येक शहरी बायकांना आग्रहाने आणि उत्साहाने सामील करुन घेत होत्या.

मला कौतूक सगळ्या गावच्या बायकांचे वाटत होते. त्या सगळ्याजणी (छोट्या, तरुण आणि वयस्कर) सारख्याच उत्साहाने नाचत होत्या, रिंगणात उंच उडया मारत होत्या, फुगडया घालत होत्या, मोठया झांजा वाजवत होत्या, गाणी म्हणत होत्या आणि भजनातही रंगून जात होत्या. दोन-चार फेर धरल्यावर शहरी बायका बसायला खूर्ची (खाली बसवत नव्हते!) शोधत होत्या. आजच्या भाषेत ’कार्डियो’ आणि ’स्ट्रेन्थ ट्रेनिंग’ दोन्हीही पुरेसे होऊन ही ’रीलॅक्सेशनची’ गरज पडत नव्हती. ह्यांची ’फ्लेगझीब्लिटी’ आणि ’एनर्जी’ मात्र अखंड टिकून होती. ’हॅप्पी होर्मोन्सचे’ हेच अतिशय समर्पक उदाहरण आहे असेच वाटले मला.

त्यांचा वेष अत्यंत साधा आणि रोजचा असला तरी त्यांना त्याचा अजिबात न्यूनगंड नव्हता. ठसठशीत कुंकू किंवा बुक्का लावल्याने प्रत्येकीचा चेहरा उजळला होता. भरपूर नाचून झाल्यावर दुपारी सर्वांची पंगत बसली. सुखद गारव्यात पत्रावळीवर वाढलेला साधं-वरण भात आणि बटाटयाची भाजी खाऊन सर्वांनी तृप्तीची ढेकर दिली. साधे जेवण पण त्या सा-या वातावरणात सुग्रास वाटले.





मनात आले किती ही संतुष्टता, आहे त्या परिस्थितीत भरपूर आनंद घ्यायचा आणि दुसरयांनाही द्यायचा. कुठेही एकमेकांशी स्पर्धा नाही, आपल्याला आवडेल, रुचेल त्या आवाजात विठ्ठलाची भजनं म्हणायची आणि आपल्याच तालात नाचायचे. शेजारच्याशी तुलना नाही, कमी लेखणं तर नाहीच त्याउलट ’माऊली’ म्हणत पाया पडायचे. शारिरीक कष्ट भरपूर त्यामुळे प्रत्येकाची अंगकाठी सडसडीत परिणामी शहरी आजारांशी सामाना नाही.

 शेतात खरं तर रब्बी पिकांची कामं असणार, मात्र तरी वेळ जमवून उत्साहाने सगळे वारकरी वारीत सामील झाले होते. १०-१५ दिवसांपासून चालत, भजनं म्हणत आणि आपल्या सवंगडयांशी सुख-दुःखाच्या गुजगोष्टी करत आता अगदी त्यांच्या मुक्कामाजवळ येऊन ठेपले होते. मुक्काम (destination) उद्देश असला तरी हा जो सारा प्रवास (journey) आहे तो त्यांच्यासाठी महत्त्वाचा. ह्या प्रवासात वर्षभराची उर्जा साठवून ते शेतीच्या कामांना परत जुंपतात. त्यांचा व्यवसाय निसर्गावर अवलंबून असल्याने बेभरवशाचा, मात्र तरीही निर्सगाला साक्षी ठेवूनच ते हा प्र्वास करतात. ह्या काळात थंडीही भरपूर असते, दिवस छोटा असतो मात्र ह्यांचा उत्साह मात्र खूप मोठा! एकदा एकादशीला दर्शन झाले की प्रत्येकाला आपल्या गावी पोहोचायची ओढ असते. मिळेल त्या वाहनाने वारकरी परतात मात्र त्यांच्या चेह-यावर ’काय वैताग’ हा भाव नसतो. अगदी म्हाता-या आजीबाई सुध्दा आनंदाने ट्रकच्या टपावर बसून जातात. काही उभ्याने जातात. जातांना असते चेहरयावर पसरलेली तृप्ती, ठरवलं ते साध्य केल्याचे समाधान व आशा असते पुढच्या वर्षी परत येण्याची.


आणि आपल्या ह्या लेकरांकडे पालखीतले निवॄत्तीमहाराज मात्र कौतूकाने बघत असतात...

- भाग्यश्री केंगे


फोटो - अनुराग केंगे